Jak absurdalne nagłówki wpływają na nasz mózg i bezpieczeństwo?

Clickbait stał się plagą współczesnych mediów, a dzisiejsze nagłówki przypominają bardziej krzyk przekupki na targu niż rzetelną informację. Niestety, jakość dziennikarstwa spada z roku na rok. W pogoni za wyświetleniami redakcje decydują się na tworzenie coraz bardziej absurdalnych tytułów. Tego typu praktyki nie tylko mocno irytują czytelników, ale mają również realny, negatywny wpływ na nasze bezpieczeństwo – w tym to cyfrowe. Przyjrzyjmy się temu zjawisku na świeżym, komicznym wręcz przykładzie z polskiego internetu.

„Parę milionów rodzin” w furgonetce, czyli tekst Interii o pszczołach

Wyobraź sobie, że wchodzisz na stronę główną dużego portalu informacyjnego. Nagle Twoim oczom ukazuje się dramatyczny nagłówek: „W furgonetce wiózł parę milionów rodzin. Polak wpadł w Szwajcarii”. Co myślisz w pierwszej chwili? Prawdopodobnie Twoja wyobraźnia podsuwa obraz makabrycznego procederu, na przykład handlu ludźmi. Zaintrygowan_ klikasz w link, aby dowiedzieć się więcej.

JSzybko okazało się jednak, że artykuł opublikowany na portalu Interia.pl dotyczył obywatela Polski zatrzymanego na szwajcarskiej granicy. Mężczyzna nie przewoził ludzi, lecz… pszczoły. Dokładniej rzecz ujmując: transportował w swoim busie 40 pszczelich rodzin bez odpowiednich zezwoleń celnych i sanitarnych. Jako współwłaścicielka Pasieki na Roztoczu od razu wiem, że tutaj coś nie gra.

Gdy dziennikarz nie sprawdza podstawowych faktów

To właśnie w tym miejscu doskonale widać, jak bardzo jakość dziennikarstwa zderzyła się ze ścianą. Autor tekstu ukrytego za clickbaitowym nagłówkiem na stronie głównej portalu kompletnie nie sprawdził tekstu przed publikacją, ani tego czym w ogóle jest rodzina pszczela, i pomylił podstawowe pojęcia pszczelarskie. Co więcej, nie zweryfikował też, ile pszczół standardowo znajduje się w jednym ulu.

Wyjaśnijmy to krótko, opierając się na danych. Jak podaje portal Centrum pszczelarskie w artykule o strukturze roju, jedna rodzina pszczela (czyli zazwyczaj po prostu mieszkańcy jednego ula) to zazwyczaj rój liczący od 10-20 do 80 tysięcy owadów, w zależności od pory roku. Polak wiózł 40 takich rodzin. Oznacza to ostatecznie, że przewoził łącznie +/- dwa miliony pszczół. Tymczasem redaktor autor artykuły połączył te dwa fakty w jeden wielki absurd i napisał o „paru milionach rodzin”.

Wyobrażacie sobie furgonetkę, do której ktoś fizycznie upchnął dwa miliony uli? Prawa fizyki dawno opuściły ten portal. Zamiast rzetelnego skrótu informacji, otrzymaliśmy czysty, bezmyślny clickbait.

Jak typowy clickbait wpływa na nasz mózg?

Dlaczego media w ogóle stosują tak tanie chwyty? Ponieważ nasz mózg wprost uwielbia zagadki i luki informacyjne (zjawisko to w psychologii nazywane jest curiosity gap). Kiedy widzimy w sieci niedokończone zdanie lub niedopowiedzenie, w naszym układzie nagrody natychmiast uwalnia się dopamina. Chcemy za wszelką cenę natychmiast poznać odpowiedź.

Co gorsza, clickbait najczęściej bazuje na negatywnych emocjach oraz strachu (tzw. fearmongering). Ciało migdałowate w naszym mózgu, które odpowiada za wykrywanie zagrożeń, jest bez przerwy bombardowane krzykliwymi hasłami. Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (APA) często zwraca uwagę, że ciągłe narażenie na negatywne wiadomości informacyjne wpływa na poziom stresu i zdrowie psychiczne. W efekcie tego zjawiska żyjemy w stanie permanentnego napięcia, a z czasem nasz mózg staje się przebodźcowany i trwale zmęczony.

Jak clickbaity sabotują naukę cyberbezpieczeństwa?

Wielu ekspertów zwraca uwagę na jeszcze jedno, niezwykle poważne zagrożenie. Masowe karmienie nas sensacyjnymi nagłówkami drastycznie utrudnia edukację z zakresu cyberbezpieczeństwa. Dlaczego tak się dzieje?

• Zacieranie granicy z phishingiem: Klasyczny atak socjotechniczny (np. fałszywy e-mail od kuriera czy banku) działa dokładnie tak samo jak clickbait. Wykorzystuje niedopowiedzenie, presję czasu i silne emocje („Twoje konto zostało zablokowane! Sprawdź dlaczego…„). Jeśli media codziennie tresują nas, by bezrefleksyjnie klikać w takie emocjonalne haczyki, budujemy w sobie fatalny nawyk. Zamiast zachować czujność, klikamy automatycznie, co jest najprostszą drogą do zainfekowania komputera lub utraty oszczędności.
• Znieczulica na realne ostrzeżenia: Gdy specjaliści od cyberbezpieczeństwa próbują ostrzec społeczeństwo przed realnym, nowym zagrożeniem (np. krytyczną luką w bankowości elektronicznej), ich komunikaty giną w szumie informacyjnym. Ludzie, zmęczeni wiecznymi, fałszywymi alarmami w stylu „Pilne! Wyciekły dane milionów Polaków [ZOBACZ KOGO]„, po prostu ignorują prawdziwe, techniczne ostrzeżenia.
• Spłycanie wiedzy: Cyberbezpieczeństwo wymaga zrozumienia procesów – jak działają silne hasła, dlaczego warto wdrożyć weryfikację dwuetapową (2FA). Tymczasem portale, goniąc za kliknięciami, wolą napisać artykuł pod tytułem „Hakerzy użyli tej jednej sztuczki. Polacy przerażeni”, zamiast zaoferować rzetelny poradnik. W efekcie użytkownicy zamiast realnej wiedzy otrzymują mgliste poczucie strachu.

Clickbait a nasze codzienne bezpieczeństwo

Wpływ medialnych manipulacji na cyberbezpieczeństwo i układ nerwowy to zaledwie wierzchołek góry lodowej. Ostatecznie, tanie i leniwe dziennikarstwo stanowi realne zagrożenie dla naszego ogólnego bezpieczeństwa społecznego.

Przede wszystkim, mamy tu do czynienia z psychologicznym syndromem „chłopca, który wołał o pomoc” (znanym z klasycznej bajki Ezopa o pasterzu i wilku). Jeśli media każdego dnia krzyczą o rzekomych tragediach i „milionach ofiar” w furgonetkach, naturalnie znieczulamy się na te komunikaty (następuje desensytyzacja, czyli odwrażliwianie). Kiedy w końcu nadejdzie prawdziwe niebezpieczeństwo – na przykład katastrofa naturalna, czy poważne zagrożenie dla zdrowia publicznego – po prostu je zignorujemy. Pomyślimy, że to kolejny, mało ważny clickbait.

Domagajmy się rzetelności od mediów

Podsumowując, historia o gigantycznej liczbie pszczelich rodzin w jednym małym busie jest oczywiście śmieszna. Niemniej jednak, obnaża ona niezwykle smutną prawdę o współczesnych portalach informacyjnych. Brak podstawowej weryfikacji faktów, redakcyjne lenistwo i pogoń za zyskami z reklam bezpowrotnie niszczą zaufanie do prasy oraz osłabiają naszą czujność w sieci. Dlatego zachęcam Cię do uważności – czytaj informacje krytycznie, dbaj o swoją cyfrową higienę i omijaj portale, które próbują manipulować Twoimi emocjami.

Przeczytaj również nasz wpis o tym, jak rozpoznać fałszywe strony w sieci i jak się nie dać oszustom.